Ιστορικά στοιχεία

Κατά τους ιστορικούς χρόνους η Λιβαδειά ήταν περίφημη για το μαντείο του Τροφωνίου, του μυθικού αρχιτέκτονα που, σύμφωνα με τον Παυσανία, χάθηκε μέσα στη γη στο άλσος της πόλης και έγινε χθόνια θεότητα. Το μαντείο συμβουλεύτηκαν ο Κροίσος (550 π.Χ.) και ο απεσταλμένος του Μαρδονίου (480 π.Χ.), ενώ γι’ αυτό γράφουν, εκτός από τον Παυσανία, ο Ηρόδοτος, ο Αριστοφάνης, ο Πλούταρχος, ο Στράβων και ο Λουκιανός. Στις πηγές της Έρκυνας, τη σημερινή Κρύα, σώζονται ακόμα οι λαξευτές κόγχες των αναθημάτων.

Εκτός από τον Τροφώνιο λατρευόταν ο Δίας Βασιλεύς, προς τιμήν του οποίου τελούνταν από το 371 π.Χ., σε ανάμνηση της νίκης των Βοιωτών στα Λεύκτρα, τα Βασίλεια, γιορτή με αγώνες και πομπές. Ο μεγάλος ναός του, στην κορυφή του λόφου του Προφήτη Ηλία, έμεινε ημιτελής.

Η αρχαία πόλη απλωνόταν στη χαμηλότερη περιοχή της σημερινής Λιβαδειάς, στη δεξιά όχθη της Έρκυνας, ενώ το νεκροταφείο της βρισκόταν στον λόφο του Αγίου Βλασίου, όπου έχουν ανασκαφεί περίπου 155 τάφοι. Η Λεβάδεια ήταν μέλος του Κοινού των Βοιωτών σε όλες τις φάσεις του και έκοψε δικό της νόμισμα, με τη βοιωτική ασπίδα, τον κεραυνό του Δία και τα γράμματα ΛΕΒΑ. Λεηλατήθηκε από τον Λύσανδρο (395 π.Χ.) και από τον Μιθριδάτη, ενώ ο Σύλλας επέτεινε την καταστροφή (86 π.Χ.). Γνώρισε νέα ακμή τον 2ο αιώνα μ.Χ., και το ιερό λειτούργησε έως την απαγόρευση των αρχαίων λατρειών από τον Θεοδόσιο Α΄.

Για τον μύθο, το ιερό και την τελετουργία της καθόδου στο άντρο, δείτε την αναλυτική σελίδα «Το Μαντείο του Τροφωνίου».

Στους πρώτους βυζαντινούς αιώνες η Λιβαδειά δεν γνώρισε ιδιαίτερη ανάπτυξη· η αγροτική της οικονομία δοκιμάστηκε από τις βαρβαρικές επιδρομές του 4ου–5ου και του 7ου αιώνα. Με τον θεσμό των θεμάτων εντάχθηκε στο Θέμα Ελλάδος και από τον 9ο έως τα μέσα του 12ου αιώνα ακολούθησε την οικονομική άνθηση του ελλαδικού χώρου, ώσπου οι επιδρομές των Νορμανδών πλήγωσαν τη σηροτροφία και το εμπόριο της περιοχής.

Μετά την Δ΄ Σταυροφορία (1204) η πόλη παραχωρήθηκε στον «κύριο των Αθηνών» Όθωνα Δελαρός. Μετά τη μάχη του Κηφισού (1311) οι κάτοικοι παρέδωσαν το κάστρο στους Καταλανούς με αντάλλαγμα προνόμια, και η καταλανική κυριαρχία κράτησε έως το 1388, οπότε το δουκάτο των Αθηνών πέρασε στον Φλωρεντινό Νέριο Ατζαγιόλι. Η καταλανική περίοδος ήταν εποχή ακμής: τότε πήρε τη σημερινή του μορφή το κάστρο, πάνω σε παλαιότερο φραγκικό κτίσμα. Στο εκκλησάκι της Αγίας Σοφίας μέσα στο κάστρο φυλασσόταν η κάρα του Αγίου Γεωργίου, προστάτη του αραγονικού οίκου. Την ίδια εποχή εγκαταστάθηκαν στην περιοχή αλβανόφωνοι γεωργοκτηνοτρόφοι, κυρίως στους Τσουκαλάδες, τη Γρανίτσα, τη Σούρπη και το Ζερίκι.

Το 1460, δύο χρόνια μετά την παράδοση της Αθήνας στον Μωάμεθ Β΄, η Λιβαδειά πέρασε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και έγινε έδρα καζά. Τον 16ο αιώνα ήταν χάσι Οθωμανών αξιωματούχων, από τον 17ο βακούφι της Μέκκας (ή κατ’ άλλους της Μεδίνας) και τον 18ο οι πρόσοδοί της αφιερώθηκαν στο Γενί Τζαμί του Σκούταρι. Στους φορολογικούς καταλόγους του 15ου–16ου αιώνα εμφανίζεται για πρώτη φορά στη νότια Ελλάδα το ρύζι, που καλλιεργούνταν στις όχθες της Έρκυνας.

Παρά τις καταστροφές του Τουρκοβενετικού πολέμου (1694, 1695), από τις αρχές του 18ου αιώνα τα προνόμια που δόθηκαν στους κατοίκους ενίσχυσαν τον κοινοτικό θεσμό και ανέδειξαν μια ισχυρή τάξη προκρίτων: ο βοεβόδας δεν αποφάσιζε χωρίς τους κοτζαμπάσηδες, και ούτε ο Αλή πασάς κατάφερε να διασπάσει τη σύμπνοιά τους. Στα τέλη του 18ου αιώνα η Λιβαδειά, πάνω στον εμπορικό δρόμο Πελοποννήσου–Μακεδονίας, θεωρούνταν «η μεγαλύτερη πόλη της Βοιωτίας» και εμπορευόταν μαλλί, σιτάρι και ρύζι σε όλη την Ελλάδα. Οι Τούρκοι την αποκαλούσαν «Γκιαούρ Λιβαδειά», για τον πολυάριθμο ελληνικό της πληθυσμό. Από εδώ κατάγονταν λόγιοι και έμποροι της διασποράς, με γνωστότερο τον Λάμπρο Κατσώνη.

Η Επανάσταση του 1821

Στις παραμονές της Επανάστασης η Λιβαδειά είχε περίπου 10.000 Έλληνες κατοίκους και το 1820 ήταν κέντρο της δράσης της Φιλικής Εταιρείας. Ο Αθανάσιος Διάκος, αρχηγός των όπλων της πόλης, με τον Βασίλη Μπούσγο και τους προκρίτους Ιωάννη Λογοθέτη, Ιωάννη Φίλωνα και Λάμπρο Νάκο, προετοίμασαν την εξέγερση. Τη νύχτα της 28ης προς 29η Μαρτίου 1821 οι επαναστάτες συγκεντρώθηκαν στον λόφο του Προφήτη Ηλία· στις 31 Μαρτίου οι Τούρκοι, κλεισμένοι στον πύργο του Ρολογιού, παραδόθηκαν, και την 1η Απριλίου οι επίσκοποι Σαλώνων, Ταλαντίου και Αθηνών ευλόγησαν τη σημαία του Διάκου στην Αγία Παρασκευή, όπου φυλάσσεται ως σήμερα. Στην περιοχή δόθηκαν και οι τελευταίες μάχες του Αγώνα· η πόλη απελευθερώθηκε οριστικά τον Φεβρουάριο του 1829.

Ο 19ος αιώνας

Η Λιβαδειά ανασυγκροτήθηκε γρήγορα: οι κάτοικοι επέστρεψαν, το σχολείο λειτούργησε ξανά με τη φροντίδα του Καποδίστρια και το 1841 ήταν ήδη ένα από τα εύρωστα οικονομικά κέντρα του νέου κράτους. Η Κωπαΐδα έδινε το βαμβάκι και η Έρκυνα την κινητήρια δύναμη: εκκοκκιστήρια, νηματουργεία, νεροτριβές και μύλοι έκαναν την πόλη κέντρο της κλωστοϋφαντουργίας. Το 1864 η Εθνική Τράπεζα ίδρυσε υποκατάστημα στη Λιβαδειά και το 1899 ιδρύθηκε ο Εμπορικός Σύλλογος. Την ίδια χρονιά, με πρωτοβουλία του Νικολάου Μπουφίδη, η Λιβαδειά έγινε πρωτεύουσα του νομού Βοιωτίας.

Ο 20ός αιώνας και σήμερα

Η ανάπτυξη συνεχίστηκε τον 20ό αιώνα με νέες βιομηχανικές μονάδες. Σήμερα η Λιβαδειά είναι η έδρα του διευρυμένου Δήμου Λεβαδέων, με 29.379 κατοίκους (απογραφή 2021). Η οικονομία στηρίζεται κυρίως στη μεταποίηση, το εμπόριο και τις υπηρεσίες, ενώ ο τουρισμός αναπτύσσεται γύρω από το κάστρο, την Κρύα με το μαντείο και τη νεροτριβή, τα πέτρινα γεφύρια, τον πύργο του Ρολογιού και την παλιά αγορά.

• 800 π.Χ. Οι πρώτες τεκμηριωμένες μαρτυρίες για την ύπαρξη της πόλης.
• 550 π.Χ. Ο Κροίσος συμβουλεύεται το μαντείο του Τροφωνίου.
• 371 π.Χ. Καθιερώνονται τα Βασίλεια προς τιμήν του Διός Βασιλέως, μετά τη νίκη στα Λεύκτρα.
• 395 και 86 π.Χ. Λεηλασίες από τον Λύσανδρο και, αργότερα, από τον Μιθριδάτη και τον Σύλλα.
• 1204 Η Λιβαδειά παραχωρείται στον Φράγκο «κύριο των Αθηνών» Όθωνα Δελαρός.
• 1311 Μετά τη μάχη του Κηφισού η πόλη περνά στους Καταλανούς.
• 1388 Το δουκάτο των Αθηνών περνά στον Φλωρεντινό Νέριο Ατζαγιόλι.
• 1460 Η Λιβαδειά περιέρχεται στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
• 1694–1695 Καταστροφές κατά τον Τουρκοβενετικό πόλεμο.
• 1821 Ο Αθανάσιος Διάκος κηρύσσει την Επανάσταση στη Λιβαδειά (29 Μαρτίου – 1 Απριλίου).
• 1829 Οριστική απελευθέρωση της πόλης.
• 1864 Ιδρύεται υποκατάστημα της Εθνικής Τράπεζας.
• 1899 Η Λιβαδειά γίνεται πρωτεύουσα του νομού Βοιωτίας· ιδρύεται ο Εμπορικός Σύλλογος.
• 2011 Έδρα του διευρυμένου Δήμου Λεβαδέων (πρόγραμμα «Καλλικράτης»).

• Φέρλα Κλεοπάτρα, «Λιβαδειά», 2012, Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Βοιωτία (Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού). Από την ίδια πηγή προέρχονται και οι φωτογραφίες της σελίδας.
• Otto Magnus von Stackelberg, La Grèce. Vues pittoresques et topographiques, Paris 1834 (χαλκογραφία του κάστρου).
• Το προηγούμενο κείμενο «Ιστορικά στοιχεία» του Δήμου Λεβαδέων.
• Δήμος Λεβαδέων – Βικιπαίδεια: πληθυσμός κατά την απογραφή 2021.