Το Μαντείο του Τροφωνίου

Ένα από τα πιο φημισμένα και μυστηριακά μαντεία του αρχαίου κόσμου λειτούργησε εδώ, στις πηγές της Έρκυνας, στη σημερινή Κρύα της Λιβαδειάς.

Η Λιβαδειά, που στα ρωμαϊκά χρόνια ονομαζόταν «ιερά πόλις», ήταν η έδρα του Τροφωνίου: ήρωα, μάντη και θεού με έντονο χθόνιο χαρακτήρα, που κάποτε ταυτιζόταν με τον Δία (Ζευς Τροφώνιος). Σε αντίθεση με τους Δελφούς, όπου η Πυθία έδινε τον χρησμό, εδώ ο ίδιος ο προσκυνητής κατέβαινε σε ένα υπόγειο άντρο για να «συναντήσει» τον θεό.

Το μαντείο λειτούργησε για περίπου χίλια χρόνια, από τα αρχαϊκά χρόνια ως την ύστερη αρχαιότητα. Το συμβουλεύτηκαν βασιλιάδες και στρατηγοί, ενώ στα χρόνια του Πλουτάρχου ήταν το μόνο μαντείο της Βοιωτίας που λειτουργούσε ακόμα.

Κατά τον Παυσανία, ο Τροφώνιος και ο αδελφός του Αγαμήδης ήταν γιοι του Εργίνου, βασιλιά του Ορχομενού· κατά άλλη παράδοση, γιοι του Απόλλωνα. Οι δύο αδελφοί έμειναν στη μνήμη ως θρυλικοί αρχιτέκτονες: τους αποδίδονταν ο ναός του Απόλλωνα στους Δελφούς, το σπίτι του Αμφιτρύωνα και της Αλκμήνης στη Θήβα και το θησαυροφυλάκιο του βασιλιά Υριέα.

Στο θησαυροφυλάκιο είχαν αφήσει κρυφά μια πέτρα που έβγαινε από έξω, και έκλεβαν τους θησαυρούς. Όταν ο Αγαμήδης πιάστηκε σε παγίδα, ο Τροφώνιος, για να μην προδοθεί, του έκοψε το κεφάλι. Λίγο αργότερα, εδώ στο άλσος της Λιβαδειάς, η γη άνοιξε και τον κατάπιε: το σημείο έμεινε γνωστό ως «λάκκος του Αγαμήδη».

Πώς βρέθηκε το μαντείο

Σε μια χρονιά μεγάλης ξηρασίας, οι Βοιωτοί ρώτησαν το μαντείο των Δελφών και η Πυθία τους έστειλε στον Τροφώνιο, στη Λεβάδεια. Κανείς όμως δεν ήξερε πού βρισκόταν. Τότε ο Σάων από το Ακραίφνιο ακολούθησε ένα σμήνος μελισσών, που τον οδήγησε σε ένα άνοιγμα της γης: εκεί ο Τροφώνιος του φανερώθηκε και του δίδαξε τα τελετουργικά του μαντείου.

Το τέμενος απλωνόταν γύρω από τις άφθονες πηγές της Έρκυνας, στη σημερινή Κρύα, και πιθανότατα έφτανε μέσα στο φαράγγι, στον λόφο του μεσαιωνικού κάστρου και στα γύρω υψώματα. Ο Παυσανίας, που το επισκέφθηκε γύρω στο 175 μ.Χ., περιγράφει τρία μέρη:

• Το ιερό άλσος, στη δυτική πλευρά των πηγών, με ναούς και αγάλματα. Στον ναό του Τροφωνίου υπήρχε άγαλμα του θεού που έμοιαζε με τον Ασκληπιό, με σκήπτρο τυλιγμένο από φίδι, έργο που ο Παυσανίας αποδίδει στον Πραξιτέλη.
• Τις πηγές και τη σπηλιά, με αγάλματα του Τροφωνίου και της Έρκυνας, που θύμιζαν τον Ασκληπιό και την Υγεία. Στους βράχους της Κρύας σώζονται ακόμα λαξευτές κόγχες για αναθήματα.
• Το μαντείο, ψηλότερα στο βραχώδες ύψωμα, πιθανώς στην περιοχή του σημερινού κάστρου: ένα κάθετο, κτιστό άνοιγμα στη γη που οδηγούσε σε υπόγειο θάλαμο.

Στο ιερό λατρεύονταν και άλλες θεότητες: η Δήμητρα-Ευρώπη (η τροφός του Τροφωνίου), ο Απόλλων, ο Κρόνος, ο Δίας Βασιλεύς, η Ήρα Ηνιόχη, η Κόρη, η Έρκυνα, ο Αγαθός Δαίμων και η Αγαθή Τύχη. Προς τιμήν του Διός Βασιλέως γίνονταν οι αγώνες «Βασίλεια», ενώ στην κορυφή του λόφου του Προφήτη Ηλία υψωνόταν ο μεγάλος, ημιτελής ναός του.

Όποιος ήθελε χρησμό από τον Τροφώνιο περνούσε μια μακριά και απαιτητική τελετουργία, που ο Παυσανίας περιγράφει από πρώτο χέρι. Πατήστε τις καρτέλες για να δείτε κάθε φάση.

Οι σημαντικότεροι σταθμοί στην ιστορία του μαντείου και του ιερού, όπως τους καταγράφουν οι αρχαίες πηγές και οι επιγραφές.

• 550 π.Χ. – Ο Κροίσος, βασιλιάς της Λυδίας, συμβουλεύεται το μαντείο (Ηρόδοτος).
• 480 π.Χ. – Απεσταλμένος του Πέρση στρατηγού Μαρδονίου ρωτά τον Τροφώνιο για τη σύγκρουση με τους Έλληνες.
• 371 π.Χ. – Καθιερώνονται στη Λεβάδεια οι αγώνες «Βασίλεια» προς τιμήν του Διός Βασιλέως (Διόδωρος).
• 281/280 π.Χ. – Επιγραφή δείχνει ότι το ιερό του Διός Βασιλέως ανήκει στο Κοινό των Βοιωτών.
• 300–220 π.Χ. – Χτίζεται, με διακοπές, ο μεγάλος ναός του Διός Βασιλέως. Μετά το 220 π.Χ. οι εργασίες σταματούν οριστικά.
• 86 π.Χ. – Ο Σύλλας, μετά τις νίκες του στη Χαιρώνεια και τον Ορχομενό, καταστρέφει τη Λεβάδεια· το μαντείο του είχε δώσει ευνοϊκούς χρησμούς.
• 1ος–2ος αι. μ.Χ. – Ο Πλούταρχος γράφει ότι το Τροφώνειο είναι το μόνο βοιωτικό μαντείο που λειτουργεί ακόμα.
• περ. 175 μ.Χ. – Ο Παυσανίας επισκέπτεται το ιερό, κατεβαίνει ο ίδιος στο άντρο και αφήνει την αναλυτικότερη περιγραφή του.
• 4ος αι. μ.Χ. – Με την επικράτηση του χριστιανισμού, το μαντείο εγκαταλείπεται.

Αντίθετα με άλλα μεγάλα μαντεία, το Τροφώνειο δεν ανασκάφηκε ποτέ συστηματικά. Ο χρόνος, η συνεχής κατοίκηση και κυρίως η κατασκευή του μεσαιωνικού κάστρου πάνω στον βράχο έσβησαν τα ίχνη του, γι’ αυτό η ακριβής θέση του άντρου παραμένει ένα από τα μυστήρια της αρχαιολογίας.

Το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού δημιούργησε μια τρισδιάστατη εικονική αναπαράσταση του ιερού και της τελετουργίας, όπως θα ήταν την εποχή του Παυσανία (περ. 175 μ.Χ.). Ο θεατής ακολουθεί τον Τίμαρχο, τον συμπολίτη του Πλουτάρχου, από το οίκημα του Αγαθού Δαίμονα ως την κάθοδο στο άντρο. Στον δικτυακό τόπο του έργου θα βρείτε το βίντεο, φωτογραφίες, τις αρχαίες πηγές και αναλυτική βιβλιογραφία.

Ο χώρος των πηγών της Κρύας είναι ελεύθερα επισκέψιμος όλο το χρόνο, μέσα στην πόλη. Ξεκινήστε από το πάρκο της Κρύας και τον Νερόμυλο, δείτε τις λαξευτές κόγχες στους βράχους πάνω από τις πηγές, συνεχίστε στο φαράγγι της Έρκυνας ως το Ανοικτό Θέατρο και ανεβείτε στο Κάστρο για τη θέα. Οι πινέζες στον χάρτη της ενότητας «Το ιερό» σάς δίνουν οδηγίες μετάβασης.

Περισσότερα αξιοθέατα θα βρείτε στο welcometolivadeia.com.

Όσα γνωρίζουμε για το Μαντείο του Τροφωνίου προέρχονται κυρίως από αρχαίους συγγραφείς, καθώς τα ίχνη του στο έδαφος έχουν χαθεί.

Αρχαίες πηγές

• Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, IX 39–40 (2ος αι. μ.Χ.): η αναλυτικότερη περιγραφή του ιερού και της καθόδου, από αυτόπτη μάρτυρα.
• Ηρόδοτος, Ιστορίαι 1, 46–47 και 8, 134: οι χρησμοί του Κροίσου και του απεσταλμένου του Μαρδονίου.
• Πλούταρχος, Περί του Σωκράτους δαιμονίου 21–22 (η κάθοδος του Τιμάρχου) και Περί των εκλελοιπότων χρηστηρίων· έγραψε και το χαμένο έργο Περί της εις Τροφωνίου καταβάσεως.
• Αριστοφάνης, Νεφέλαι 506–508, και Ευριπίδης, Ίων 300–302, 392–409.
• Στράβων, Γεωγραφικά 9, 2, 38, και Λουκιανός, Νεκρικοί διάλογοι 3, 2 και Μένιππος 22.
• Διόδωρος Σικελιώτης: η καθιέρωση των αγώνων «Βασίλεια».

Σύγχρονες πηγές

Το κείμενο αυτής της σελίδας βασίζεται στο υλικό του έργου «Το Μαντείο του Τροφωνίου στη Λιβαδειά» του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού, όπου θα βρείτε και τη συγκεντρωτική βιβλιογραφία.